Sake van der Wall

de Speld

2011-07-11T11:12:00.001+02:00

Krakers verduisteren schoolgebouw

Het pand dat een groep krakers gisteren bij een roofoverval heeft buitgemaakt, is vooralsnog onvindbaar. Dat maakte een woordvoerder van de politie vanochtend bekend. “Toen we de krakers gisteren na een wilde achtervolging op de A2 konden inrekenen, bleken ze zich al van hun buit te hebben ontdaan.”

Het gaat om een oud-schoolgebouw uit Woerden, dat al anderhalf jaar leeg stond. De politie vermoedt dat de krakers het pand ergens hebben begraven, zodat ze het na hun detentie kunnen opgraven en op de zwarte markt in het buitenland ten gelde kunnen... lees verder.

Satire

2011-07-08T09:08:00.007+02:00

Stukjes van mij (of waaraan ik heb meegewerkt) in de Speld

Mart Smeets betrapt op EGO-gebruik

Verslaving aan werk kost Nederlander veel vrije tijd

Halbe Zijlstra voor het eerst in museum

Leers: 'Vluchtelingenbeleid Assad voorbeeld voor de wereld'

'Bin Laden was spermadonor in Zwolle'

Tien verschillen tussen Wilders en Hitler

Tweede Kamer begint experiment met thuiswerken

Osamafest2011: deathblog

Bewoners van Muziekwijk-Noord in Almere beboet om ACAB-postcode

Afghanistan laat WK 2022 aan zich voorbij gaan

Teeven: 'Blinddoek vrouwe Justitia afnemen'

Verhagen enige politicus die niets om macht geeft

SGP bekeert zich tot populisme

Zedendelinquenten redden kerkkoor van ondergang

Beatrix bezorgt Rutte eerste orgasme

'Verschillen tussen mensen en ééncelligen verwaarloosbaar'

Enschede wil eigen zeehaven

Lokboek moet hangjongere aan het lezen krijgen

Twee Higgsdeeltjes ontdekt

Kroonprins als Bavaria babe naar Nederland-Japan

Nederlands elftal slaat groepsfase WK over

PVDA deelt zure appels uit

'Waarom Henk wel en ik niet?'

Balkenende verliest vertrouwen in het Nederlandse volk

Drie minderheidsregeringen voor Britten

VVD-er Fred Teeven volgt een week lang een 15-jarige scholiere

Postzegelverzamelen is 'linkse hobby'

Koser Kaya mikt weer op genocidestem

Een bril kruipt uit een oogbol

2011-06-12T22:52:00.001+02:00

Het onderstaande essay schreef ik voor de avond over de Codex Seraphinianus in Perdu, op vrijdag 10 juni. Het staat ook op de blog van Perdu: http://avondenperdu.blogspot.com/

Een bril kruipt uit een oogbol

Verschillende boeken zijn om verschillende redenen ‘onleesbaar’ genoemd, maar merkwaardig genoeg krijgen alleen boeken die bedoeld zijn om te lezen deze kwalificatie.

Nooit zal iemand bij het openslaan van een pop-up boek, een fotoboek of een kunstboek met alleen maar abstracte afbeeldingen uitroepen ‘dit is onleesbaar’, net zoals niemand van een stoel of een ei zal zeggen dat het onleesbaar is.

De term ‘onleesbaar’ is met andere woorden alleen van toepassing op objecten de leesbaar zouden moeten zijn, maar waarvan het op de een of andere manier niet lukt om ze te lezen. Als een boek onleesbaar is, is er iets mis, net zoals er iets mis is met een cd of diskette die niet door een computer kan worden gelezen.

Wat kan het probleem zijn? Het boek kan saai zijn (sommige autobiografieën) of moeilijk, of vol wartaal staan.

De reden kan echter ook bij het schrift liggen. De hiërogliefen golden tot Champollion ze in 1822 ontcijferde (wat overigens een vreemd woord is in dit verband) als onleesbaar. Tegenwoordig gelden nog het Rongorongo, van de oorspronkelijke Polynesische bevolking van Paaseiland, en het Linear A, van Minoïsche beschaving op Kreta, als onleesbaar.

Deze teksten zullen echter door iedereen die met schrift bekend is als tekst worden gezien, en daarom als betekenisvol, en daaromleesbaar. Onleesbaarheid is zo op zijn best een voorlopige kwalificatie. Teksten zijn in principe altijd leesbaar, ze vragen om gelezen te worden

Sommige dichters experimenteren met dit gegeven. In de zogenaamde a-semische poëzie worden teksten geschreven in een onbekend, zelfverzonnen schrift. Een voorbeeld is The Giant’s Fence van de Amerikaan Michael Jacobson, een a-semische novelle van 89 pagina’s uit 2006. A-semische teksten hebben geen vooropgezette betekenis en de tekens corresponderen niet met letters of woorden uit een bekende taal, waardoor de teksten niet vertaalbaar zijn. Hoe een cryptograaf ook zijn best zal doen hij zal de code van een a-semische tekst niet kraken.

Niet ieder patroon op papier, wordt als schrift gezien, net zoals niet ieder geluid als spreken wordt herkent, ook al komt het uit de mond van iemand. Waarom krijgt het ene onbekende patroon wel betekenis toegedicht, en het andere niet?Wat zien we wanneer we naar een tekst in een onbekend schrift kijken? Wat gebeurd er wanneer we een blad vol onbekende tekens voor ons hebben? Als we de tekst proberen te lezen zal onze aandacht getrokken worden door bekende elementen, zoals regelmatig terugkerende patronen of typografische bijzonderheden. Onze blik richt zich dus op de picturale aspecten van de tekst. Op de eerste pagina van The Giant’s Fence zie ik bijvoorbeeld poppetjes achter elkaar aanrennen, een poppetje op de uitkijk staan voor een schip, en een poppetje door de knieën zakken alsof hij is neergestoken.

Een a-semische tekst kan niet onmiddellijk als zodanig herkent worden, omdat eerst een vertaalpoging moet zijn mislukt. De mislukking levert echter betekenis op. We hebben er elementen in herkent, dingen in gelezen. Dit geldt zeker bij sterk beeldende schriften, zoals dat van de the Giant’s Fence, maar ook bij abstractere a-semische teksten, die gebruik maken alfabetisch a-semisch schrift.

Volgens de Oostenrijkse filosoof Ludwig Wittgenstein zijn er twee vormen van waarnemen. Naast het conventionele begrip zien, waarbij er eigenschappen worden waargenomen, zoals kleur, grootte en vorm, bestaat er volgens hem zo iets als ‘aspecten zien’ of ‘zien-als’. De bekende eend-haas-figuur uit de gestaltpsychologie kan de ene keer als eend, de andere keer als haas worden gezien, terwijl aan de figuur niets verandert. Hij krijgt niet opeens andere eigenschappen, er worden slechts andere interne verbanden gelegd. Het aspect is dut niet materieel. ‘Zien-als’ is immateriële vorm van waarnemen.

Wittgenstein benadrukt dat het ‘zien-als’ iets anders is dan interpretatie. Het is geen waarnemen plus denken, maar een vorm van waarneming.

We kunnen een driehoek zien als een geometrische figuur, een urinoir als kunstvoorwerp of een bepaald teken als een speer die naar het hart van de zon steekt, zoals ik op de eerste pagina vanThe Giant’s Fence zie. Als we een tekst in een onbekend schrift proberen te lezen, zien we elementen uit die tekst als bekende elementen.

Eens aspect kan plots oplichten, en het volgende moment weer verdwijnen. ‘Zien-als’ is instabiel. Het ene moment zien we in een a-semische tekst allemaal betekenissen, het volgende moment zijn die ons weer ontglipt. In a-semische teksten vindt een voortdurende wisselwerking tussen herkenning en het vreemde plaats.

In 1944, 35 jaar voordat de Codex Seraphinianus uitkwam, verscheen een samenvatting van het werk. Ik citeer:

Wat ik in mijn handen hield was een uitgebreid methodisch fragment van de complete geschiedenis van een onbekende planeet, met haar architecturen en speelkaarten, met de ontzetting van haar mythologieën en het gedruis van haar talen, met haar keizers en haar zeeën, met haar mineralen en haar vogels en haar vissen, met haar algebra en haar vuur, met haar theologische en metafysische oneindigheid.

Het fragment komt uit een verhaal van Borges, Tlön, Uqbar, Orbis Tertius, waarin de verteller bij toeval op een encyclopedie van een imaginaire planeet stuit. De overeenkomsten tussen de encyclopedie van Tlön en de Codex houden echter al snel op, omdat de encyclopedie uit Borges’ verhaal alleen maar een andere wereld beschrijft, terwijl de Codex Seraphinianus uit een imaginaire wereld komt en deze tegelijkertijd beschrijft.

Borges kan uitgebreid ingaan op de metafysica van de bewoners van Tlön, omdat zijn encyclopedie in het Engels is opgesteld. De metafysica van de bewoners van het Universum van Seraphini – een metafoor die hier letterlijk kan worden genomen – kan slechts met moeite gereconstrueerd worden. De toelichtende teksten bij de afbeeldingen uit de Codex Seraphinianus zijn namelijk opgesteld in het onbekende schrift van de imaginaire wereld.

Deze teksten zijn voor een cryptograaf een doolhof met doodlopende paden. Boven een soort van index staan vijf letters die echter moeilijk ‘index’ kunnen betekenen, omdat twee van de letters hetzelfde zijn. In de tekst staan tabellen, schema’s en taxonomieën, zonder dat het duidelijk is wat er in staat. In de kopteksten van de eerste drie hoofdstukken staan 53 verschillende tekens, meer dan twee keer zo veel als in het alfabet. Steeds wanneer de cryptograaf denkt door een sleutelgat naar de betekenis te kunnen kijken, blijkt het sleutelgat een optische illusie.

De mooiste doodlopende weg is ongetwijfeld hoofdstuk acht – in het totaal kent de Codex elf hoofdstukken – dat geheel is gewijd aan taal. Op één van de afbeeldingen, zien we hoe iemand met een vergrootglas naar de lijnen van letters kijkt, waardoor blijkt dat de lijnen, afhankelijk van het woord, uit vissen, mensen of autowegen bestaan. De betekenis van een woord, lijkt zo de materie van de tekst te bepalen. Op een andere afbeeldingen zien we iemand die tekst kwijlt, of iemand wiens woorden op zeepbellen verschijnen.

De afbeelding van de Seraphiniaanse versie van de steen van Rosetta, springt echter het meest in het oog. De heilige graal voor vertalers is echter onbruikbaar, omdat de andere taal op de steen ook een onbekend schrift is. Het Universum van Seraphini blijft, zoals een universum dat hoort te zijn, gesloten.

In 2009 vertelde opsteller van de encyclopedie, Luigi Serafini, wat veel lezers van de codex al wisten: de teksten uit de Codex zijn a-semisch. Het was de eerste keer, sinds de publicatie in 1981, dat hij publiekelijk commentaar gaf op het boek.

Wie een tekst ziet, verwacht betekenis. Wie een boek openslaat, verwacht een betekenisvol geheel. Als dat boek een encyclopedie is, verwacht hij uitleg, systematiek en een zo volledig mogelijk overzicht van de kennis van een bepaald gebied. Als dat boek, zoals de Codex Seraphinianus, een thematisch geordende encyclopedie is, in contrast met een alfabetisch geordende, zoals de Winkler Prins, verwacht hij ook systematische ordening van die kennis. Wat bij elkaar hoort, staat bij elkaar. De planten bij de planten, de zoogdieren bij de zoogdieren, de gebruiken bij de gebruiken. De thematische encyclopedie legt vast, ordent, deelt in. Ze bevat een filosofisch verhaal.

Wat is het filosofische programma van de Codex Seraphinianus? Wat zegt de wijze waarop kennis wordt ingedeeld over onze kennis, over waarnemen en over onze manier van classificeren?

Met classificeren brengen we niet alleen orde aan in onze kennis, maar verarmen en versimpelen we die kennis ook. In het universum is geen object gelijk aan een ander, in een classificatie worden juist de overeenkomsten tussen objecten benadrukt. Unieke eigenschappen worden genegeerd, gedeelde eigenschappen die niet voor de classificatie ter zake doen worden ondergeschikt gemaakt. De domesticeerbaarheid van katten, is voor een taxonoom minder interessant dan zijn poten, zijn gebit, zijn ogen, of andere kwalificaties waardoor hij in de familie van de katachtigen valt, anders was hij waarschijnlijk in één categorie met honden geëindigd. De eigenschappen die niet tot de essentie van het dier horen, onttrekken zich aan het wetenschappelijk ordenend oog.

Het Aristoteliaanse systeem van classificatie op basis van een gedeelde essentie, dat wordt uitgedragen door thematische encyclopedieën, is op verschillende manieren bekritiseerd. Sommige filosofen hebben bijvoorbeeld het vogelbekdier gecultiveerd als het schoolvoorbeeld van een object dat in geen enkele categorie valt, terwijl antropologen stammen hebben ontdekt die een mes bij een aardappel indelen, omdat de één wordt gebruikt om de ander mee te snijden. Allen probeerden te laten zien dat de wetenschappelijke categorieën geen blauwdruk van het universum zijn en dat er andere principes zijn waaronder je kunt ordenen.

In het verhaal De analytische taal van John Wilkins van Borges wordt ‘een zekere Chinese encyclopedie’ aangehaald waarin staat dat ‘de dieren kunnen worden verdeeld in: a) die de Keizer toebehoren, b) gebalsemde, c) tamme, d) speenvarkens, e) sirenen, f) fabeldieren, g) loslopende honden, h) die in deze indeling voorkomen, i) die in het rond slaan als gekken, j) ontelbare, k) die met een fijn, kameelharenpenseeltje getekend zijn, l) et cetera, m) die juist een kruik gebroken hebben, n) die uit de verte op vliegen lijken.’

Toen de filosoof Michel Foucault deze indeling las, moet hij zo hard lachen dat hij besloot om Le mot les choses, zijn eerste hoofdwerk te schrijven :

Dit boek vindt zijn geboorteplaats in een tekst van Borges. In de lach die bij het lezen van de tekst alles, waaraan het denken – namelijk óns denken zoals dat bij onze tijd en bij ons aardrijkskundig besef behoort – mee vertrouwd is, dooreenschudt; want die lach ondermijnt alle geordende oppervlakken en alle schema’s die voor ons het het gewemel der levende wezen tot rust brengen; en ons duizend jaar oude omgaan met de begrippen van het Zelfde en het Andere wordt er voor lange tijd door aan het wankelen gebracht en verontrust.

De lach komt ook vaak op bij het lezen van de Codex Seraphinianus. Maar het is over het algemeen een vriendelijker lach, een spottende glimlach, de lach van parodie, geen demonische lach die het denken omverblaast, maar een intelligente lach van iemand die een ander wijst op een onverwachte gelijkenis tussen twee objecten of op een absurditeit in ons denken.

De Codex Seraphinianus kan dan ook niet gelezen worden als een rechtstreekse kritiek op en ondermijning van de Aristoteliaanse categorieën.

De doorbraken zijn vaak zo absurd dat ze niet als een serieus alternatief kunnen worden gezien voor bestaande classificaties. Niemand zal het onderscheid tussen natuurlijke objecten en artefacten verwerpen, nadat hij de reeks plaatjes heeft gezien over de oorsprong van de stoel, waarin we zien hoe op een eiland een stoel groeit, waar uiteindelijk een halfnaakte vrouw op gaat zitten rusten na het schaatsen. Ander absurde doorbraken zijn die tussen het organische en het anorganische, tussen het levende en het dode.

Ook zijn de afgebeelde objecten, vaak niet vreemd maar juist heel herkenbaar, waardoor ze de categorie juist bevestigen. We herkennen de schaar in de plant en de ballpoint op de plek van de arm. De absurditeit is zo pregnant dat we niet de behoefte voelen om de categorieën arm, plant en schaar aan nader onderzoek te onderwerpen. Het is dan ook vaak opvallend eenvoudig om de objecten te benoemen. De kotsende paprika, de aardappelkraan, de naaisalamander, de wandelende paraplu, de kikvorsmensen, de regenboogmachine, de meidans rond de koelkast. Taal is, met zijn categorieën, vaak goed thuis in het Universum van Seraphini.

Er zit echter af en toe zand in het radarwerk. Onbenoembare objecten. Onbegrijpelijke machines. Afbeeldingen die heel geestig zijn, maar waarvan de betekenis maar ten dele duidelijk wordt, zoals de godsdienstige afbeelding waarbij een donkere vrouw op rolschaatsen, met een kind in de armen naar een extatische, halfnaakte, blanke vrouw rijdt. Op de grond liggen de colaflesjes en sigaretten keurig geordend.

Wat ooit herkend werd, wordt vreemd. De wisselwerking tussen het herkenbare en het vreemde, die manifest was bij het lezen van de a-semische teksten, zet zich door in de afbeeldingen en in de overkoepelende structuur van een encyclopedie.

Hoe verder in het boek hoe overheersender en angstaanjagender het vreemde wordt. Niet toevallig zijn deze latere hoofstukken gewijd aan dingen die met de mens te maken hebben: de mens zelf, sport en spel, geschiedenis, cultuur, steden. Als er een politieke boodschap in de CodexSeraphinianus zit, moeten we hem in deze ontwikkeling zoeken.

Een naakte man die wielen heeft in plaats van voeten, jaagt ons meer angst aan dan een luciferplant. De man en de vrouw die met alleen maar bergschoenen aan samen aan het dansen onder een springtouw, komen vreemder op ons over dan de regenboogdiertjes. De necropolis, gebouwd van glazen doodskisten maakt meer indruk dan de onderzeese burcht van de naaidiertjes. Een oog dat openbarst als een ei, waarna er brillen uit fladderen, is verontrustender dan een gespleten nijlpaard.

In deze hoofdstukken komen ook een aantal maatschappijkritische prenten voor. Een generaal als lege huls, die met een zwaard zwaait en een leger van tinnen soldaten aan een touwtje heeft. Een gladde heer in pak, wiens mouwen naadloos overgaan in zijn zakken, die meerdere, platte gezichten op zijn nek heeft. Zijn hoofd is zowel januskop als windvaan.

Het filosofische narratief van de Codex, gaat, concluderend, over de encyclopedie zelf. Omdat de betekenis eerst niet manifest is, wordt onze aandacht getrokken door de formele kenmerken van de encyclopedie. De wetenschappelijk aandoende plaatjes, de tabellen, grafieken, schema’s, oorsprongsgeschiedenissen. De uitleg die overal wordt gegeven. En vooral op het aspect van classificeren zelf.

Doordat er uitgelegd wordt, zonder dat we uitleg krijgen, doordat we betekenis zien, zonder dat we betekenis krijgen, doordat er wordt geclassificeerd met categoriedoorbrekingen, lichten er nieuwe aspecten van bekende objecten op. We zien een vis, die met zijn ovalen lichaam half boven het wateroppervlak uitsteekt en zijn staart als een wenkbrauw boven zich krult – we zien die vis als een oog. We zien onverwacht verbanden. Vanuit de zee worden we aangestaard.

Zo lichten voor het wetenschappelijk getrainde oog nieuwe aspecten op. De objecten worden gestript van hun categorieën, vergeten eigenschappen vouwen zich uit. De simplificatie die een classificatiesysteem tot gevolg heeft, wordt opgeheven door de encyclopedie, een classificatiesysteem.

Filosoferen, zonder daar verder bij na te denken

2010-12-24T14:18:00.005+01:00

Op een feest ter ere van het dertig jarig bestaan van het filosofisch tijdschrift Krisis, droeg ik begin oktober de dialoog voor Filosoferen, zonder daar verder bij na te denken. Deze week werd mijn stuk samen met de andere bijdragen van de avond gepubliceerd in Krisis. Het thema van het feest was Songs of Philosophy: waarover men niet kan spreken moet men zingen.

Denkbilder in Perdu

2010-10-31T21:17:00.008+01:00

Afgelopen vrijdag droeg ik in Perdu enkele korte teksten voor, geïnspireerd op de zogenaamde Denkbilder van Walter Benjamin. Over de vraag wat Denkbilder zijn verscheen in Trouw dit interview met Perdu-redacteur Marije Koens. Hieronder staan mijn bijdragen.

Uitvergrotingen

1. Eigen terrein. Vele latere herinneringen kleuren de vroegste herinnering van het kind. De handeling is duidelijk: iemand reikt het kind over aan een oude man. De man zit op de bank. Zijn opa? De plaats van handeling wordt ingevuld door vele latere bezoeken aan het huis van zijn grootouders. Maar er is meer aan de hand. De eerste herinnering mag geen herinnering zijn. Toen de ouders van het kind hem voor het eerst vroegen wat zijn vroegste herinnering was, zei het kind dat hij zich opa Bengt kon herinneren. Ze reageerden met afkeuring en ongeloof. Hij was een half jaar toen opa stierf. Hij kon zich hem onmogelijk herinneren. Snel noemt het kind een andere herinnering die vanaf dan in gesprekken altijd als vroegste herinnering zal functioneren. Het is een herinnering van toen hij twee was. Het is vroeg om je iets van die leeftijd te herinneren en daarom dwingt hij bewondering af, maar het kind weet dat de vroegste beelden die in zijn geest opborrelen ouder zijn. Niemand kan dat controleren, maar ook niemand kan hem van dat idee afbrengen.

2. Naar buiten. De vrijheid lonkte, toen het kind besefte dat de voordeur van de basisschool nooit op slot zat. Wie naar de wc ging kon verder lopen, door de gang, langs de jassen die keurig aan een haakje hingen, en de zware deur openduwen. Hij sprak met een vriendje af dat hij als eerste zou gaan. Toen het kind de deur achter zich hoorde dichtvallen, metaal op metaal, liep hij naar de bosjes om de hoek. Ze waren hoog; hij kon er in rondlopen als in een galerij, en ze beschermden hem tegen de blikken van de straat. Hij wachtte. Zijn vriendje kwam niet. Wat moest hij doen? Naar huis? Maar hij mocht nog niet alleen over straat. En wat zou er gebeuren als zijn vriendje opeens wel zou komen? Hij bleef wachten. Hoe lang zou het nog duren voordat de bel ging en zijn moeder hem kwam ophalen? Hij bleef de hele middag wachten. Door het struikgewas zag hij zijn moeder aankomen. Ze was vroeg. Verheugd stapte hij naar haar toe. Ze schrok. Wat deed hij buiten de klas?

3. Niet naar binnen. Ze moesten het ijzer wegbranden, omdat alle andere pogingen waren mislukt. Het kind had geprobeerd om met een schroevendraaier de defecte electromotor open te wrikken, om met een zaag door de stalen schil heen te komen, om het ding met een hamer open te slaan, maar de electromotor wilde zijn binnenste niet prijsgeven – en dat was vervelend. Het kind wist namelijk zeker dat er in de electromotor een gigantische magneet zat. Hij leek namelijk precies op een dynamo en zijn oom had vorige week een dynamo opengezaagd en er een magneet voor hem uitgehaald. Wie op het schoolplein de grootste magneet had, kreeg de meeste aandacht. We moeten het staal wegbranden. Een vriendje vond het een uitstekend idee. Ze verzamelden snippers papier in een kachelpijp en staken het aan. Het vuur doofde snel. Ze hielden er weer een vlam bij. Het vuur doofde weer. Toen kwam zijn moeder naar beneden gestormd. Ze keek alsof ze vuur had geroken. Jullie zijn toch geen fikkie aan het steken? Het huis had wel in de fik kunnen vliegen. Tegen haar boosheid kon geen uitleg op.

Wereld-wijd-web

De tekens sturen. Wie met de auto een stad binnenrijdt, ziet aan de tekens dat hij moet afremmen, dat hij maar aan één kant van de vluchtheuvel mag rijden, dat hij niet langs de weg mag parkeren, dat hij op moet letten voor fietsers en dat hij op het kruispunt alleen linksaf mag slaan. Maar verkeersborden zijn niet de enige tekens die de bestuurder een richting in duwen. Aan lantaarpalen hangen lichtbakken en op vrije stukken muur zijn billboards geplakt. Grote letters scheeuwen hem toe. Koop mij! Kom naar mij! Hij heeft nooit van Abba de Musical of Appasionata, de paardenshow gehoord, maar de boodschap van ieder affice is dezelfde, hoe verschillend ze er ook uitzien. Kom naar mij! Hij heeft nooit ‘een leven lang korting’ gewild, zelfs niet bij KPN, en hij weet niet waarom er een paard op de poster van American Apparel staat, maar de boodschap is dezelfde. Koop mij! De commercie koloniseert steeds grotere gedeelten van de openbare ruimte. Geen meterkast, muur, geen lantaanpaal, geen baksteen zal uiteindelijk vrij zijn van reclame. De boodschappen sijpelen het collectief bewustzijn binnen. Iedere burger weet dat hij Apeldoorn moet bellen, dat kip het meest veelzijdige stukje vlees is en dat de krisis ook kansen biedt, maar die kennis brengt hem alleen maar in de winkel. De geest slibt dicht. En ook betekenis wordt geofferd op de altaren van de vrije markt. Tekst, waarin ooit gedachten waren gevat, wordt beeld. De man die met zijn auto de stad binnenrijdt, ziet logo’s, affices, neonletters. Het gaat niet om wat de tekens zeggen, maar om wat ze bewerkstelligen. De stad als marktplaats waarin iedere commerciële partij zijn eigen versie van het ‘heden verse eieren’ de vrije markt inslingert. Informatie wordt manipulatie. De bestuurder rijdt verder, maar hij blijft door het web rijden waar hij als volledig geïnformeerde consument zijn vrije en rationele keuze mag maken.

Op de vlakte

Sinds Plato vragen velen zich af wat er toch achter de verschijnselen schuilgaat. Ze proberen op allerlei mogelijke manieren de schil van de dingen af te pellen en iedereen vat daarbij ‘de dingen’ op zijn eigen manier op. De losse volgers van Plato zijn het alleen eens dat er iets achter de verschijnselen zit en dat dit onzichtbare deel interessanter, belangrijker en zelfs meer waar is dan het zichtbare.

Een documentairemaker vraagt zich af wat er omgaat in een Turkse groenteboer uit Aalsmeer die iedere minuut van zijn vrije tijd met zijn hengel doorbrengt op de pier van IJmuiden. Wat gaat er door hem heen als hij naar de punt van zijn hengel staart? Hoe is de relatie met zijn vrouw? Welk fascinerend universum ligt er achter zijn stille gelaat verborgen? De documentairemaker volgt de man een paar dagen en komt er dan achter dat de groenteboer gewoon van vissen houdt.

Een man die over straat loopt vraagt zich af wat er achter de gevels gebeurd. Hij loopt door het park en ziet een groepje jongeren bij een overdekte picknicktafel sigaretten roken en naar muziek op hun mobile telefoon luisteren. Schuilen ze voor de regen of bereiden ze de islamitische revolutie voor?

In een film wordt van een dik boek het midden uit de pagina’s geknipt, zodat er een ruimte ontstaat om een pistool in te verbergen. In de volgende scène stapt een man met het boek onder zijn arm de tram binnen. Als de tram begin de rijden, vraagt een andere man of hij het boek gelezen heeft.

‘Nee’, antwoord de man.

‘Dat is jammer, want het is een goed boek’.

Hij probeert het boek te pakken, maar de man met het boek onder zijn arm draait weg.

‘Rustig maar. Ik wil alleen maar een tip geven, je aanraden met welke passage je moet beginnen.’

De man kijkt strak naar buiten, pakt dan het boek onder zijn arm vandaan en leest de titel. Het Passagen-Werk van Walter Benjamin. Hij kijkt weer naar buiten en ziet de auto’s voor het stoplicht optrekken. Iedere metalen bol als een eigen universum. Wat er in de auto gebeurt heeft weinig te maken met wat er aan de buitenkant te zien is. Allemaal zijn ze onderweg.

‘Het is een heel belangrijk boek, dat je daar onder je arm hebt’, zegt de andere man weer. Het blijft stil, dus de man gaat verder: ‘De schrijver laat zien hoe je aan de in verval geraakte passages van Parijs, de in verval geraakte winkelgalerijen, kunt zien in welke dromen mensen in de 19e eeuw hebben geleefd.’

De man met het boek onder zijn arm blijft stil.

‘Het is maar dat je het weet.’

Passagiers stappen in en stappen uit. De man met het boek onder zijn arm blijft naar buiten kijken. Hij ziet auto’s, reclames, struiken. De tram komt bij het eindpunt, maar de man blijft in de wagen staan. Pas als hij terug is op de halte waar hij is ingestapt, stapt hij uit. Hij gaat een kantoor binnen, slaat het boek open en richt het pistool op zijn opdachtgever.

Interview

2010-04-04T17:08:00.003+02:00

Afgelopen dinsdag stond er in de Volkskrant een interview dat ik pas vandaag las. De pastoor Cor Mennen mocht er vrijelijk zijn bizarre opvattingen geven over de toestand van het land: we bevinden ons in een tijdperk van groot moreel verval, vergelijkbaar met de tijd waarin het Romeinse Rijk ten einde liep, waarin men slechts bezig is met het bevredigen van lusten. Herhaaldelijk noemt hij homoseksualiteit als de oorzaak van alle ellende, dat hij gelijk stelt met pedoseksualiteit: 'Een pedoseksueel kan ook niet zeggen: ik ben zo geschapen, dus ik mag het doen.'

Behalve de homoseksualiteit komt ook van buiten een grote bedreiging: de islam. Wat dat is een oorlogszuchtige godsdienst. Het enige wat ons kan redden is het christendom, die hoeder van waarden, met zijn volgers die naar waarheid zoeken.

Het onsamenhangende verhaal is bijna grappig om te lezen, ware het niet dat er daadwerkelijk mensen naar zo'n man luisteren. Aan het interview viel op hoe weinig weerwoord de interviewer gaf. Misschien is dat wel goed: pas zo komen we erachter wat de man werkelijk denkt. Aan de andere kant: het interview roept meer vragen op, dan dat ze beantwoordt - ik wil weten hoe de pastoor op kritiek reageert.

Lente

2010-04-02T13:50:00.006+02:00

Er is niets mooier dan de vroege lente op de parkeerplaats van een winkelcentrum in Diemen. De zon doet zijn best, maar de wind is nog koud en tussen de auto's staat een viskraam. Ik bestel een portie kibbeling met ravigotsaus, en ga op een bankje zitten. Een gezin met peroxide-blond haar en lichte trainingskleding loopt langs, een bestelauto komt aanrijden met twee negers voorin en de tekst 'Rise for Jesus Ministries' in zwarte letters op de zijkant. Op een steenworp staat een patatkraam, waar je Glenns Versgebakken Patatten kunt kopen - alsof de persoonlijke draai een garantie is voor de kwaliteit van het product. Uit een mobile telefoon jengelt de Hongaarse Dans van Brahms. De vis is op. Ik ga snel weg, voordat ik door de ziekte van Stendhal word overvallen.

Twee keer eenzaamheid

2010-03-08T17:55:00.003+01:00

In de trein, anderhalf jaar geleden, las ik in een gratis krant een verhaal over een man die in grote eenzaamheid was gestorven. Hij heette Willy, was Nederlander en 58 jaar oud. Hij ging naar Colombia om te trouwen met de liefde van zijn leven. Willy had haar op het internet ontmoet, en zou haar in het plaatsje Plato voor het eerst in het echt zien. Maar de vrouw kwam niet opdagen. Willy bleef wachten en wachten, elke dag in hetzelfde café, waar hij sigaretten rookte en bier dronk, maar niets at. Hij bleef alleen. Op een dag kreeg hij diarree en ging hij overgeven. Drie dagen later vond de manager van het hotel hem dood op zijn hotelkamer.

Ik moest aan het verhaal denken nadat een collega, die filosofie geeft aan volwassenen, een verhaal vertelde over één van zijn cursisten. Ze moesten vertellen over het meest gelukkige moment van hun leven. Het meest gelukkige moment van een vrouw vond plaats tijdens een afspraak met iemand die ze via een datingsite had ontmoet. Waarom? De man kwam niet opdagen.

Geert Wilders

2010-03-06T13:35:00.005+01:00

Vandaag schreef ik op Facebook een reactie op Geert Wilders' bezoek aan Engeland. Hij noemt premier Erdogan van Turkije een freak, en raaskalt wat verder. 'Is hij altijd zo?', vroeg een verslaggever van CNN aan een Nederlandse journalist. De gedachten in mijn reactie zijn misschien niet origineel, maar ik denk dat ze niet vaak genoeg gezegd kunnen worden. Iedereen moet weten wat voor abjecte ideeën hij aanhangt. Voor het nieuwsbericht waarop ik reageerde klik hier.

"Ik blijf het zo bizar vinden... dat er naar hem geluisterd wordt, omdat iets aan het "Marrokaanse tuig" doet of iets dergelijks. Bestaat Nederland dan echt uit een verzameling verongelijkte debielen met een te grote mond ten opzichte van hun herseninhoud? In de knieën schieten, deporteren, die hap met hun fascistische boek, terug naar hun eigen land dat wordt geregeerd door een totale freak. We werken hen met stadscommando's onze wijken uit, en verbieden hun vrouwen nog langer hoofddoekjes te dragen, op straffe van... Hoe kan je ook maar overwegen om iemand die zulke dingen zegt als politicus - en leider van mogelijk de grootste partij - serieus te nemen. Is hij altijd zo? Hij wordt steeds radicaler. Maar soms lijkt hij wat minder te raaskallen. Dan zegt hij iets aardigs over homo's of maakt hij een theoretisch punt over beschavingen - en dan gaan anderen daar serieus op in en zeggen dan dat hij wel een serieus probleem aansnijdt, alleen geen oplossingen biedt. Wat nou 'serieuze problemen aansnijden'? Als ik zeg dat alle Nederlandse vrouwen hoeren zijn, benoem ik dan het probleem van de prostitutie? Of als ik zeg in de wereld niemand kan lezen en schrijven, benoem ik dan het probleem van het analfabetisme? Is hij altijd zo? Helaas niet. Hij is erger. Soms wordt hij serieus genomen."

Van der Wall contra Plasterk

2009-06-06T16:31:00.003+02:00

Vandaag verscheen er een stukje van mij in de NRC, enigszins gekortwiekt en met een sensationele kop. Hieronder staat het hele artikel:

De school is de plek voor ontplooiing – zeker voor kansarme leerlingen

Door
Sake van der Wall

Tien maanden geleden stond ik voor het eerst voor een klas vol pubers. Mijn hoofd zat vol vakkennis, maar ik had nauwelijks einig idee hoe ik dat moest overbrengen. Gelukkig had ik een collega die het me uitlegde. Hij vond dat alles om orde draaide en ik de leerlingen vanaf het begin moest laten weten wie de baas was, anders zouden ze met mij aan de haal gaan. En als ze niet stil wilden zijn, moest ik ze gewoon een pagina uit het woordenboek laten overschrijven.

Sinds vorige week heeft mijn collega in minister Ronald Plasterk (OCW) een medestander. In deze krant pleitte hij voor een ‘nieuwe gestrengheid’ in het onderwijs: er moeten weer strenge docenten voor de klas, die de regels consequent handhaven en heldere instructies geven. Vooral de leerlingen uit kansarme milieus profiteren hiervan, want voor hen was de vrijblijvendheid van de tweede fase met zijn nadruk op zelfwerkzaamheid desastreus.

Na alle drama’s met probleemjongeren, de tweede fase en slecht spellende HBO’ers, is het moeilijk om het met Plasterk oneens te zijn. Maar zijn pleidooi voor een ‘nieuwe gestrengheid’ behelst meer dan een aanval op vrijblijvendheid. Hij valt ook het ontplooiingsideaal aan, en dreigt zo het kind met het badwater weg te gooien. Ontplooiing moet altijd een van de speerpunten van onderwijs zijn, juist ook voor kansarme jongeren.

Als deze op school de mogelijkheid niet krijgen om zich te ontplooien, waar dan wel? Thuis of bij hun vrienden op straat? Op school kun je de leerling laten zien dat er meer is dan een pappa die zijn kinderen slaat, een moeder die haar dagen op de bank voor de televisie slijt, of vrienden die carrière maken in de kleine criminaliteit. Op school kan een leraar zijn leerlingen laten zien dat voor hen een andere, betere toekomst in het verschiet ligt en hem of haar een zetje in de goede richting geven.

Plasterk stelt het ontplooiingsmodel tegenover het instructiemodel. In de ‘nieuwe gestrengheid’ moet onderwijs top-down zijn: de leraar moet zeggen wat de leerling moet kennen en kunnen. Leraren moeten dus niet meer uitgaan van de belevingswereld van de kinderen, en daar hun leuke lessen op afstemmen, nee, er moet keihard gestampt worden. Leerlingen zijn met andere woorden lege vaten waarin zoveel mogelijk kennis moet worden gepompt.

Maar zo werkt leren niet. Als een leerling niet ziet wat hij of zij met de stof kan, is de leeropbrengst gering. Daarom moeten een leraar aan de stof betekenis geven, dat kan door het nut van de stof te benadrukken, maar ook door naar de belevingswereld van de leerling af te dalen – juist om hem er uit te trekken. Je kunt wel je verhaal over de klas uitstorten als de eerste de beste drilinstructeur, maar dan blijft daar heel weinig hangen. Bovendien bestaat er bij een top-downbenadering het gevaar dat de leraar de leerling van zich vervreemd en hij gaat denken: laat die gek maar praten, over vijftig minuten ben ik wel van hem af. In het ergste geval wordt zo schooluitval bevorderd.

Onder Plasterk zijn er ontegenzeggelijk verbeteringen in het onderwijs, zoals voor de positie van de leraar. Als je zijn pleidooi voor de ‘nieuwe gestrengheid’ leest, vraag je je echter af wat voor een leraren hij wil. Een jongen die tegelijk me mij op mijn school begon, paste enthousiast de adviezen van onze collega toe. In de lerarenkamer vertelde hij enthousiast hoe hij de klas een les lang een pagina uit het woordenboek liet overschrijven. Na twee maanden stopte hij als docent, vanwege aanhoudende ordeproblemen. Voor de klas was toch niet iets voor hem.

Als docent moet je een stijl vinden die bij je past, sommigen geven beter les als ze heel streng zijn, anderen komen weg door heel aardig te zijn en weer anderen leren het nooit. De ontplooiing van de leerlingen moet echter altijd één van de speerpunten zijn. Heldere instructies geven en consequent regels toepassen zijn daarmee niet strijdig, maar hele oude middelen daartoe. Plasterk pleidooi doet aan als modieus gepraat, ingegeven door populistische kritiek op het tweede fase model. Hij pleit voor nieuwige strengheid.

From Istanbul with Karaoke

2009-03-26T21:53:00.012+01:00

Ik heb twee keer een muziekstuk op een vreemde manier leren kennen. Dat komt doordat ik niet muzikaal ben en weinig van muziek weet, want later ben ik er steeds achtergekomen dat wat ik leerde kennen wereldberoemd is.

De eerste keer was kort nadat ik door mijn leraar Duits in Wenen mij 'Der Untergeher' van Thomas Bernard aanraadde. Dit boek gaat over twee personen die ondanks (of juist dankzij) hun grote talenten in hun leven mislukt zijn. Ze studeerden beiden in het Mozarteum bij de beroemde pianist Vladimir Horowitz, maar hingen hun piano aan de wilgen nadat ze hun medestudent Glenn Gould de Goldbergvariationen van Bach hoorden spelen. Geconfronteerd met de absolute perfectie van Gould's uitvoering, beseften ze dat alles wat zij vanaf dat moment op de piano zouden doen daar schril bij zou afsteken en zinloos zou zijn.

Ik was wel benieuwd of die Gould echt had bestaan en begaf me, terug in Amsterdam, naar de platenwinkel. Ik kocht de CD en draaide die in de daarop volgende jaren blauw.

De twee keer kwam vele jaren laten, in oktober 2007, in Istanbul om precies te zijn. Ik had die ochtend de biënnale bezocht en liep met mijn kaartje de aanpalende kunsthal binnen waar ze een overzicht hadden van de beste kunstwerken van de biënnale van de afgelopen zoveel jaar. Waarom weet ik niet meer, maar ik sloot me aan bij een groep toeristen, die werd rondgeleid door iemand die met zijn overhemd, pantalon, keurige grijze haren en zwaar brits accent net iets te net was voor het belichten van de veelal obscure kunstwerken: foto's van vrouwen met koranteksten op hun lichaam, lege olietanks van de oliesmokkel tussen Turkije en Irak in de jaren negentig, Turks briefgeld waarop Atatürk zijn handen voor zijn ogen houdt, vol schaamte voor de vele nullen op het biljet... Maar de gids was goed geïnformeerd, vertelde enthousiast en hield ons steeds voor: het beste, het beste wat de biënnale ooit te bieden had gehad, moest nog komen.

Toen we voor een hok stonden vertelde hij over ene Phil Collins. Nee niet over die verschrikkelijke zanger, er kon geen grote verschil zijn tussen die verschrikkelijke kitscherige muziek van die verschrikkelijke zanger en de werken van deze Phil Collins. Wat had de Phil Collins gedaan? Op een dag hingen er in Istanbul aanplakbiljetten. Fans van The Smiths werd gevraagd om hun in het kader van een kunstproject dan en dan daar en daarheen te komen om hun favoriete nummer van The Smiths te karaoken. Op de oproep kwamen veel mensen af. Terwijl ze hun favoriete nummer zongen, nam Collins ze op, met op de achtergrond een bluescreen waarop kitscherige landschappen waren geprojecteerd. "De karaoke was van hoge kwaliteit", besloot de gids, voordat we de ruimte binnenstapten waar de opnames werden geprojecteerd.

Toen ik net een nummer van The Smits opzette, schoot me dit verhaal te binnen. Ik besloot op Youtube te kijken van er van de Phil Collins en de Smiths te vinden was. Een paar filmpjes, niet van al te goede kwaliteit, maar goed genoeg om een idee te krijgen hoe mijn (late) liefde voor The Smiths ontstaan is.

Interesse

2009-02-27T11:58:00.005+01:00

Op een ochtend ruim een jaar geleden nam ik de taxi van Shiraz naar het plaatsje Firouz Abbat op het Iraanse platteland. Ik had die dag één missie. Van een vriend in Esfahan had ik gehoord dat er rond Firouz Abbat nomaden leefden; ik moest en zou op die dag een kopje thee drinken met één van die nomaden.

'Quashkai? Chador?' - vroeg ik in het wilde weg aan mensen die ik op de centrale rotonde van Firouz Abbat tegenkwam. Toen iemand me eindelijk een beetje begreep werd ik naar een winkeltje geleid waar de tradionele huisvlijt werd verkocht van de in chadors (tenten) levende Quashkai-nomaden. De verkoper begreep me niet en kon me ook niet helpen; ik liep de straat weer op; toen werd ik opeens aangesproken in perfect Engels: 'Can I help you sir.'

Het was Kamran, een achttienjarige jongen die wiskunde wilde gaan studeren. Hij vertelde me dat hij afstamde van de Quashkai en bood me aan om me naar een man in een tent te brengen, maar eerst wilde hij met me naar zijn dorpje, iets buiten Firouz Abbat, waar veel voormalige nomaden woonden. We lunchten met zij familie, en hij leidde me rond door het dorp; ik moest de tapijten bekijken die er werden geweven en kreeg van de dorpsdichter de geschiedenis van de Quashkai onderwezen. Toen we naar de echte nomaden wilden gaan werd ik opgepakt door de politie - een foutje zo bleek achteraf, ze hadden daar nog nooit een toerist gezien en wisten niet wat ze met me aanmoesten. Na anderhalf uur werd ik vrijgelaten en konden we de expeditie voortzetten.

Na een uur lopen kwamen we bij de nomaden. Het was een oude man, die met een x aantal geiten, zijn vrouw en negen kinderen jaarlijks twee grote trektochten ondernam. Maar niet met kamelen of ezels, zijn tent werd gewoon met de auto honderd kilometer naar het noorden vervoerd, omdat hij van de regering geen vergunning voor kamelen had. Hij had geen traditionele kleren, traditionele kleden of ander traditioneel handwerk. Zijn wol bracht hij naar Shiraz waar ze tot afzichtelijke grauwe kleden werden geperst. Hij had een verschoten pantalon en een verschoten colbertje en kapotgetrapte schoenen aan. 'De lompen van de moderniteit kleven aan hem', noteerde ik die avond in mijn dagboek. Terwijl we theedronken en de zon in de vallei zagen ondergaan, bleef hij maar zeggen dat ik moest terugkomen als het regende, dan zou ik echt zien hoe zijn leven was.

Ik moest hieraan denken toen ik gisteren in het Teylersmuseum de tentoonstelling De exotische mens bezocht - een verzameling affiches, borstbeelden, gipsen afgietsel van gezichten en documenten over het tentoonstellen van mensen in de negentiende eeuw. Er waren veel uitwassen te zien, bijvoorbeeld van een circusdirecteur die een geestelijk gehandicapte tweeling had opgekocht en met hen door Europa reisde om hen tentoonstellen als primitieve mensvormen. Maar wat me vooral raakte, was hoe dun de lijn is tussen mijn drang om met de nomaden thee te drinken en de interesse van de negentiende eeuwse Europeanen. Ik had toevallig het geld en de tijd om de nomaden ter plaatse op te zoeken en was niet afhankelijk van malifide circusdirecteuren en primitieve wetenschappers.

Descartes

2009-02-07T13:55:00.004+01:00

Kort geleden kwam ik erachter dat in het Parijse Museum de l'homme de schedel van Descartes tentoongesteld wordt.

Er staat een gedicht op in het Latijn:

Parvula Cartesii fuit hæc calvaria magni
Exuvias reliquas Gallica busta tegunt
Sed laus ingenii toto diffunditur orbe
Mixtaque coelicolis mens pia semper ovat.

Wat ongeveer het volgende schijnt te betekenen

This small skull once belonged to the great Cartesius,
The rest of his remains are hidden far away in the land of France
But all around the circle of the globe his genius is praised,
And his spirit still rejoices in the sphere of heaven.

Perdu recensie: Louis Lehmann

2008-12-16T12:27:00.000+01:00

gister verscheen de derde recensie van deze maand op http://www.perdu.nl/

" ‘Het is troosteloos om te kijken naar een waslijn met een oneven aantal sokken,’ declameerde de dichteres Anneke Brassinga. Op vrijdagavond 12 december droeg ze voor in Perdu, maar niet uit eigen werk. De regel komt uit een gedicht van Louis Th. Lehmann aan wie zij samen met zeven andere kunstenaars in Perdu een hommage leverde.

De kunstenaars hebben zich door het leven en werk van Lehmann laten inspireren. Voor het gedicht van Lehmann had Brassinga een aantal gedichten voorgedragen waarin ze steeds één regel uit een gedicht van Lehmann afwisselde met een regel uit een gedicht van zichzelf. Daarna las ze een gedicht voor waarin ze om de twee regels wisselde.

‘Louis is eigenlijk een soort homo universalis, maar niet vanwege zijn fraai ontworden wapentuig zoals Leonardo da Vinci, maar om zijn zang en dans’, zei Dick Leutscher, een vriend van Lehmann en naar eigen zeggen net zoals hij een surrealist en eclecticus. Leutscher opende de avond met een aantal anekdotes over hun werk bij het surrealistische tijdschrift De schone zakdoek en speelde daarna een pianocompositie waarin hij de letters van Lehmanns naam omzette in noten om daarmee ‘de heimelijke melodie’ van zijn naam te laten horen.

Muzikaal was ook de bijdrage van Guus Janssen. Hij speelde zes zo verschillend mogelijke composities van Lehmann (die vooral als dichter naam gemaakt heeft), zoals de Art Noveau Rag, waarbij je met de stem van Eric Satie de volgende tekst moet uitspreken: ‘Think of Art Nouveau/Relax/Think intensely of Art Nouveau/ Think of the Wiener Secession/ Be fed up’. Janssen vertelde nog dat hij op het conservatorium een leraar als Lehmann had gemist, omdat Lehmann een bijzondere kennis had van allerlei bizarre en onbekende soorten muziek.

‘Ik heb een aantal gedichten van je verminkt, wat overigens een compliment is, omdat ik ze niet beter maken kon’, leidde Tsead Bruinja zijn lange gedicht Louis Louis in. De dichteres en activiste Diana Ozon droeg een aantal activistische gedichten van Lehmann voor zoals Winter 1983-84, gericht tegen de bouw van de Stopera, eindigend met: ‘er komt geen veld om opera’s te kopen.’ De activistische kant van Lehmann werd ook belicht door Hans Plomp uit het kunstenaarsdorp Ruigoord, die vertelde dat Lehmann het volkslied van Ruigoord had geschreven.

‘Zorg eerst maar dat je een goede baan hebt, voordat je gaat dichten.’ Dit was één van de vele citaten van Lehmann in het verhaal van Erik Bindervoet. Toen Lehmann op negentienjarige leeftijd debuteerde als dichter werd hij door Simon Vestdijk geroemd als het wonderkind van de Nederlandse poëzie. Deze vroege roem zat hem naar eigen zeggen in de weg als hij solliciteerde. Het verhaal van Bindervoet kreeg een persoonlijke noot doordat hij vertelde over de aardrijkskunde lessen die hij kreeg van Lehmanns vrouw.

Lehmann was zelf ook aanwezig. Het voormalige wonderkind is inmiddels ver over de tachtig; met een trillende stem droeg hij een aantal vertalingen uit het Engels en Spaans van zijn hand voor.

Uit de vele verschillende bijdragen kreeg je een idee van de veelzijdige en dwarse kunstenaar die er achter deze grijze, kalende tachtiger schuilging. Dit beeld werd door de uitsluitend positieve bijdragen misschien iets te roze gekleurd, maar kritische bijdragen passen dan ook niet goed in een hommage. – Het was mij echter niet duidelijk waarom men hem eerde, maar misschien hoeft daar bij een dichter als Lehmann ook geen directe aanleiding voor te zijn. "
Sake van der Wall

a creditcrunch is a granny's goldmine.

2008-12-11T22:07:00.000+01:00

In kranten en op de radio en televisie kelderen de beurzen en vliegen de miljarden van overheid naar bedrijfsleven, maar toch bleef de kredietcrisis grotendeels een ver van mijn bed show. Ik had geen geld op een bank in IJsland en als leraar met lage vaste lasten zou de crisis mijn tijd wel duren, dacht ik, maar nu beginnen in mijn vriendenkring ook de eerste gevolgen zich af te tekenen. Iemand die na haar studietijd een paar jaar als stewardess aan de slag wilde en al was aangenomen, zag de aanvangsdatum van haar nieuwe baan maar uitgesteld en uitgesteld worden. Iemand die wilde promoveren zag op de website van de ASCA, het instituut waar hij dat wilde doen, dat ze vanwege de crisis dit jaar geen promovendi aannemen. Een vriendin die in het buitenland klassieke talen studeert, maakt zich zorgen voor volgend jaar. Krijgt ze wel een promotieplek? Willen de fondsen haar nog wel een beurs geven? 'Ach', zei ze tegen me over de chat, 'we hebben nu in ieder geval iets om aan onze kleinkinderen te vertellen.' Dat klopt, het levert een goed verhaal op, maar dát is wel het ultieme excuus om van een je ellende iets moois te maken, of hoe zeggen ze dat ook alweer in goed Engels: a creditcrunch is a granny's goldmine.

Perdu-recensie: Een kennismaking met de Chassidische verhaaltraditie

2008-12-09T10:25:00.000+01:00

Gisteren verscheen mijn tweede recensie over een avond bij Perdu:

Op zondagmiddag 7 december voerde de metafysicus en godsdienstfilosoof Victor Kal in Perdu een groepje van ruim twintig mensen terug naar de vlakten van het 18e eeuwse Oost-Europa. Hij vertelde hoe in een gebied dat afwisselend tot Polen, Rusland of de Oekraïne behoorde, in stettles Joodse gemeenschappen in armoede leefden. In zo’n gemeenschap werd in 1698 de latere rabbi Baal Shem Tov (Basht) geboren. Dit was de stichter van het Chassidische jodendom, een stroming die eerst slechts in de marges van het joodse geloof bestond, maar in 150 jaar uitgroeide tot één van de grootste facties van het jodendom; inmiddels heeft de beweging over een groot deel van de wereld volgelingen.

In de Chassidische traditie nemen verhalen een belangrijke plaats in. Het leven en de leer van Baal Shem Tov worden overgeleverd door realistische vertellingen en parabels. In Perdu werd daarom niet alleen door Kal een lezing gegeven over de Chassidische verhaaltraditie, maar werden er ook een aantal verhalen voorgelezen door Fajga Szmulewicz. De bekendste Chassidische verhalenverteller is waarschijnlijk Isaac Bashev Singer, die in de jaren 30 van de twintigste eeuw naar De Verenigde Staten emigreerde en in 1978 de Nobelprijs voor de literatuur kreeg.

Szmulewicz las eerst het verhaal ‘waarom de rijke arm werd’ voor. De zaken van een rijk man, van een weldoener, die één dochter heeft, gaan opeens slecht. De man vraagt steeds aan de Baal Shem Tov waarom god de zaken slecht laat gaan, maar de Basht geeft geen antwoord. De man wordt arm en zijn dochter wordt verliefd op een arme herder. Ze trouwen. Daarna gaat het de weldoener opeens weer voor de wind. Hij heeft nog slechts één grief, namelijk dat zijn enige dochter met zo’n slechte partij is getrouwd. Hij gaat naar de Basht en vraagt om opheldering. De Basht vertelt hem dat het huwelijk zo door God is voorbestemd. De dochter en haar herder leefden nog lang en gelukkig.

Volgens Kal is het belangrijke van dit verhaal dat er in het middenstuk iets voor de hoofdpersoon verborgen blijft: de weldoener weet niet waarom zijn zaken opeens slecht gaan en krijgt daarop van de Basht ook geen antwoord. Maar omdat er volgens het Chassidisme ‘geen plek is waar God niet is’, zal de voorzienigheid er wel achter zitten, hebben de onbevattelijke gebeurtenissen een reden. Volgens Kal is dit een veel voorkomende gedachte binnen het joodse geloof, maar brengt Baal Shem Tov hem door de verhalen voor het eerst naar het niveau van de gewone man, in wiens leven ook veel verborgen blijft.

De kennismaking met het Chassidische verhaaltraditie eindigde na de pauze met een ingekorte lezing van ‘sparen voor het paradijs’ van Bashev Singer. Behalve een mooie illustratie bij de vele religieuze ideeën die die middag naar voren waren gekomen, smaakte dit naar meer, naar meer Chassidische verhalen.

Recensie voor Perdu: Toon Tellegen

2008-12-07T11:16:00.001+01:00

Deze maand recenseer ik voor de literaire sichting Perdu een aantal recensies. Gisteren verscheen op hun weblog de eerste over een voorleesavond van Toon Tellegen:

"Toon Tellegen kende ik nauwelijks, voordat ik afgelopen donderdag naar Perdu ging. Ik was wel eens met zijn werk in aanraking gekomen bij een meisje thuis, die me enthousiast iets liet lezen over een mier, een sprinkhaan of een lieveheersbeestje die praatte over de zin van het leven en allerlei andere diepe dingen. Er ging van deze dierenverhalen wel een zekere charme uit, maar ze konden mij niet echt boeien. In de gesprekken van de dieren werden grote woorden klein gebracht, maar voor mij kwam de noodzaak om ze überhaupt te brengen niet over.

In Perdu ging het afgelopen donderdag 4 december niet over dieren. Anders dan de titel Raafvogels doet vermoeden gaat de dichtbundel niet over raven of vogels, maar over een gezin, met een vader in de hoofdrol. Toon Tellegen droeg de hele bundel voor, waarbij Albert van Veenendaal tussen twee gedichten in steeds een paar akkoorden op de piano speelde, de ene keer donker en dreigend de andere keer dissonant en pijnlijk.

In zijn inleiding vertelde Tellegen dat hij twaalf jaar geleden aan een roman begon over een zeventienjarige jongen met verbeeldingskracht. De jongen verzon eerst een familie, daarna zijn imaginaire zelf en ten slotte kreeg hij een psychose en belandde in een kliniek. Omdat Tellegen de roman mislukt vond, verscheurde hij vijf jaar geleden het manuscript en gooide de snippers in de Stadhouderskade – dat vertelde hij tenminste. Alleen de gedichten die de hoofdpersoon over zijn verzonnen vader schreef, bewaarde Tellegen en publiceerde ze later als Raafvogels.

Ieder gedicht van de bundel begint met de woorden ‘Mijn vader’, vervolgens komt er een sleetse uitdrukking. De vader ‘waste’ bijvoorbeeld ‘zijn handen in onschuld’, ‘kookte in zijn sop’, en ‘raakte aan lager wal’. Tellegen gebruikt de clichés echter bewust. Hij speelt er een spel mee. Zo schrijft hij: ‘Mijn vader speelde met vuur en vloog in brand’ en ‘Mijn vader liep in zeven sloten, maar mijn moeder verdronk’. Dit spel zorgt voor eenzelfde soort komisch effect als de gesprekken in de dierenverhalen, en net zoals de dieren komt de vader regelmatig in aanraking met het diepere en existentiële. Ook bij Raafvogels ontging me echter de reden hiervoor en ik had niet het idee dat het meer was dan spielerei.

Dat is jammer, want Raafvogels roept wel allerlei vragen op. Waarom schrijft hij zo afstandelijk over een vader, over een vader die bovendien ook nog eens verzonnen is? Wilde Tellegen met zijn woordspelletjes meer bewerkstelligen dan een droogkomisch effect? En waarom worden al die grote woorden alleen maar genoemd, terwijl poëzie traditioneel een genre is dat iets toont en je dingen laat invoelen? Het was jammer dat Tellegen na afloop hierover niet werd geïnterviewd, dan had je op de avond iets meegekregen dat je niet krijgt als je alleen de bundel leest.

Dit zijn echter wel allemaal vragen over de literaire keuzes van de auteur. De gedichten zelf bleven voor mij een rustig, voortkabbelend spel met uitdrukkingen – best prettig om naar te luisteren, zeker omdat Tellegen een mooie, rustige stem heeft, maar niet voor veel langer dan een paar gedichten. De gedichten prikkelden niet, niet mijn verbeelding en niet mijn verstand. Natuurlijk hoeft dat ook niet. Maar als een schrijver zoveel woorden wijdt aan ‘het diepere’ en ‘het hogere’, wil ik op zijn minst een keer meegenomen worden naar de diepten van de taal en die zogenaamd diepere zaken ervaren. "

Sake van der Wall

Foto

2008-11-29T21:24:00.000+01:00

Ik kwam mijn eigen foto tegen op de onderstaande site. Binnenkort wordt deze foto ook afgedrukt in een Engels boek over architectuur, in een sectie over Brunelleschi.
http://www.skyscrapercity.com/showthread.php?t=445441&page=123

De dood vermomt als Bling

2008-11-28T23:51:00.000+01:00

In de rij voor het Rijksmuseum stonden een paar jongeren. Met hun petjes en Nikes behoorden ze niet tot het gangbare museum publiek. Ik hoorde hen fantaseren over de met diamanten ingelegde schedel van Damien Hirst. Een van de jongens zei dat je de schedel aan een kettting om je nek moest hangen. 'Als ik dat doe dan trek ik wel een tovenaar van Merlijn pak aan', zei een ander. Iemand opperde om het filmpje ervan op Youtube te zetten. Ook viel het woord 'bling'.

Om bij de schedel te komen moest je langs twee bewakers, en dan door een soort van bocht die fungeerde als lichtsluis, en dan door een donkere gangetje de zwarte kamer in waar de schedel in het midden in de spotlights stond te blingen. De jongens zag ik niet, toen ik binnen was, maar er waren verscheidene toeschouwers. Kinderen die precies konden zeggen hoe oud de man was geworden van wie zijn schedel was gebruikt. Een oudere man met grote verhalen over de verkoop van schedels in India. En veel, veel stelletjes.

Wat mij vooral opviel was hoe zeer het kunstwerk uitnodigde om er precies naar te kijken. De toeschouwers stond met hun neus op het glas en wezen op de vele fijngezette diamantjes. Misschien bestaat de betelkenis van het schilderij ook wel daaruit: het trekt mensen aan tot iets wat eigenlijk verschrikkelijk is, zonder dat zij het waarschijnlijk door hebben, als een mot die wordt aangetrokken tot het vlammetje van een kaars.

Terreur in Mumbai

2008-11-26T20:31:00.000+01:00

Ruim acht maanden geleden, liep ik door Mumbai. Op dit moment zijn daar grootschalige terroristische aanslagen aan de gang. Wat er precies aan de hand is, is nog onduidelijk, maar in ieder geval zijn er mannen met geweren het Taj Mahal Hotel binnengegaan, zijn er in het Victoria treinstation handgranaten ontploft. Zeker tien mensen zijn overleden. Maar de terreur lijkt zich als een olievlek over de stad uit te spreiden. Er is in het westen van de stad een taxi gevonden vol munitie. Er wordt nog steed op meerdere plekken geschoten. Er zijn berichten dat het leger de stad binnentrekt. De chaos van het moment doet me denken aan de chaos op elf september, kort nadat een vliegtuig de tweede toren in was gevlogen.

In India vinden wel vaker terroristische aanslagen plaats. Maar nu lijkt het groter. Dat juist Mumbai getroffen wordt, is ook zorgelijk. De Hindu-fundamentalisten zijn daar zeer sterk. Als er Moslims achter de aanslagen zitten, kunnen er wraakacties volgen, met nog vele honderden, misschien wel duizenden doden - zoals na rellen in Mumbai in het begin van de jaren negentig.

De waterschappen hebben een Obama nodig

2008-11-16T18:52:00.000+01:00

Het is weer verkiezingstijd. Na alle aandacht voor de Amrekikaanse presidentsverkiezingen, kunnen wij Nederlanders ook onze stem laten horen, in, jawel, de waterschapsverkiezingen. Natuurlijk heb ik ooit gehoord, bij geschiedens, hoe belangrijk de waterschappen zijn geweest bij de ontwikkeling van de Nederlandse democratie, maar toch willen die waterschappen niet echt bij mij gaan leven - en volgens mij ben ik de enige niet. Omdat ik geen slecht burger wil zijn, ben ik toch maar even naar kieskompas gesurfd en heb daar de kiezwijzer ingevuld. Wat eruit kwam? Dat hou ik graag voor mezelf, maar toen ik de uitkomst zag, dacht ik: 'ja, maar daar ga ik echt niet op stemmen.' Ik nam de lijst nog eens door, maar ook de bekende partijen die meededen konden mij niet echt winnen. Ik stem namelijk graag op iemand die ik ken. En van alle kandidaten op de lijst kende ik er maar een: VVD-er Anne Lize van der Stoel. Ongetwijfeld een hele aardige vrouw, maar, behalve dat haar partij niet echt bij mij past, heeft haar optreden als stadsdeelvoorzitter van Centrum niet echt veel vetrouwen ingeboezemd.

Moeitewaardmensen

2008-11-01T21:03:00.000+01:00

We hadden al de 'Nieuwe Nederlander' of de 'Medelander' om onze allochtone mede Nederlanders op een aardige manier te omschrijven. Vanavond hoorde ik op de radio een nieuwe omschrijving voor 'vluchteling'. Als ambassadeur van het UNHCR voegde oud-premier Ruud Lubbers het woord 'moeite-waard-mens' aan het Nederlands toe. Vanaf vandaag zullen we vluchtelingen dus als 'moeite-waard-mensen' aanduiden.

Traditional ship

2008-09-26T18:47:00.001+02:00

Traditional ship
Originally uploaded by sake.vanderwall

Onverwerkte jaren tachtig

2008-08-27T22:46:00.000+02:00

Omdat je tegenwoordig over de overwerkte jaren tachtig hoort te debatteren, probeerde ik hier met mijn broertje een gesprek over te voeren. Hij is van '81 en moet dus wel heel wat op zijn kerfstok hebben. 'Hoe is het eigenlijk met jouw onverwerkte jaren tachtig', begon ik voorzichtig.

Hij beweerde dat hij die niet had. Hij had in die tijd niets fout gedaan. Dit leek me zeer onwaarschijnlijk.

Nadat hij mijn vraag ontkennend had beantwoord, begon hij verdacht zenuwachtig door de kamer heen en weer te lopen. Hij zette water op. Een ongemakkelijke stilte daalde in de kamer neer. Op de televisie verkondigden sociologen, politici en journalisten allerlei meningen over het actiewezen in de jaren tachtig, de periode die voor mijn generatie pas écht beslissend is geweest.

Ik durfde mijn vraag aanvankelijk niet te herhalen. De lieve familievrede is ook wat waard. Uiteindelijk probeerde ik het toch weer: 'maar jij hebt écht niets onverwerkts uit de jaren tachtig?'

'Ik heb de Gnaden des Spätgeburts', antwoordde de promovendus in de Duitse geschiedenis. En hij schonk een kop thee in en liep de kamer uit, als iemand die met zijn verleden alleen wil zijn.

Nieuwe foto's

2008-08-23T15:53:00.000+02:00

Beter laat dan nooit. Ik heb afgelopen week een aantal foto's van mijn reis op internet gezet. Foto's van Jordanië, India en Nepal. Klik hier of op onderstaande foto's en geniet.

Bruine stompjes

2008-08-21T17:52:00.000+02:00

Om ons welkom te heten had de opleiding lunchpaketten samengesteld, met daarin ook een appel een bakje melk. Melk drink ik niet en van melige appels hou ik ook niet. Na mijn tweede lunchpakket bleef ik dus met twee bakjes melk en een appel zitten.

Wie zou ik daar nu blij mee kunnen maken? Ik wist dat voor de Albert Heijn altijd een zwerver stond die iedereen altijd een prettige dag wenste. Mij ook, ook al was ik vaak langs hem gelopen zonder hem iets te geven. Hij bleef altijd aardig en beleefd.

Ik wilde iets voor de man terug doen en liep met het plastic tasje naar hem toe en vroeg of ik hem daar gelukkig mee kon maken.

Hij keek in het tasje en zei: 'De melk wel. Maar de appel kan ik niet aan.'

Ik weet niet of hij zijn tanden speciaal voor mij ontblootte, maar precies op dat moment zag ik tussen zijn lippen door een aantal bruinige stompjes. 'De appel kan ik niet aan hoor', herhaalde hij.

'Maar misschien ken je wel iemand die hem graag wil', antwoordde ik. Niet van plan het tasje terug te nemen.

'Ja', antwoordde hij langzaam. Toen ik wegliep, bedankte hij me nog steeds vriendelijk.

Punk is cool

2008-08-04T21:11:00.000+02:00

Toen ik zaterdagavond in mijn tweede oppashuis kwam, stond mijn nieuwe huisgenote al achter de deur op me te wachten. Ik dacht dat ze honger had, dus ik liep naar de keuken. Ze liep met me mee, maar nadat ik haar bakje had gevuld, begon ze niet aan haar diner, maar bleef ze achter me aanlopen, af en toe kopjes tegen mijn been gevend. Punk - een zwartwitte poes met lang haren - wilde gewoon wat aandacht. Ik moest eigenlijk naar de kroeg, maar het regende buiten, dus dat kon wel even wachten; ik ging op de bank zitten en Punk kwam meteen op schoot. Ik denk dat ik de komende maand met Punk wel goede vrienden wordt.

Fopspeen

2008-08-01T11:49:00.001+02:00

De mooiste ruzie's met mijn broertje had ik op de achterbank van de auto. Tijdens de lange ritten door Frankrijk was hij voor mij (en ik voor hem) een dankbaar object om de verveling af te reageren. Ooit besloot ik bijvoorbeeld dat zijn knuffel - een meeuw - moest vliegen en gooide ik hem met een grote boog door het raam naar buiten.

Wat me ook goed bijstaat: de geïrriteerde reacties van mijn vader. 'Nu moet het afgelopen zijn met dat kinderachtige gedoe', snauwde hij over zijn schouder, vaak nog voordat mijn broertje en ik het doorhadden dat we aan het zieken waren.

Een nieuwe generatie lijkt grotendeels verstoken te blijven van dit soort ervaringen. Steeds meer gezinnen nemen op vakantie een spelcomputer mee of hebben een dvd-speler op de achterbank geïnstalleerd, zo schrijft de NRC gisteren. Een vader zegt in het stuk dat hij de DVD-speler onderweg installeert, vlak voordat hij boos wordt. Een onderzoeker zegt dat het vele computeren de ouders geen zorgen baart. 'Die vinden het ergens weg lekker om hun kinderen zo bezig te zien.'

De definitie van modern ouderschap? Een kind nemen om er vervolgens zo weinig mogelijk last van te hebben? Als Keesje zijn fopspeen is ontgroeid, geven we hem een gameboy om hem rustig te houden. Gelukkig werkt het niet en maken de kinderen nog wel ruzie, maar dan wel over wie er nu op de computer mag. Dat is toch minder mooi dan het uit het raam gooien van de knuffel van je broertje.

Ook een mooie achterbank-herinnering is dat ik als vijftienjarige Hermans' Donkere kamer las. De autoritten konden me niet lang genoeg duren en ik wilde de auto niet uitkomen als we stopten om een of ander saai dorp te bekijken. Ook dit zal een vijftienjarige niet snel meer meemaken. Begin ik dan toch oud te worden?

(Het stuk in de NRC pas overigens in een bredere discussie over de invloed van digitalisering op onze intelligentie. Zie hier en hier.)

Speedboot

2008-07-31T18:49:00.000+02:00

In de boekenkast van mijn oppashuis stond Joe Speedboot. Vanwege de vreselijke titel was ik nooit aan deze roman begonnen, al had alle goede pers me wel nieuwsgierig gemaakt. Op zoek naar een boek, zwichtte ik vanochtend echter voor de hype, net zoals ik ooit aan de Da Vinci Code begon.

Over de inhoud van het boek - voor zover ik het heb gelezen - zal ik kort zijn: een veertienjarige jongen, die door een ongeluk grotendeels verlamd is, raakt gefascineerd door een één jaar jongere jongen, genaamd Joe Speedboot, die in zijn dorpje is komen wonen toen de hoofdpersoon in coma lag. Joe Speedboot is een enfant tèrrible: hij maakt bommen, ramt met een vrachtwagen een voorgevel, terwijl zijn dode vader voorop de wagen ligt, etc. Hij doet kortom van alles waar de hoofdpersoon maar van kan dromen.

Alles is opgeschreven vanuit het perspectief van de veertienjarige gehandicapte jongen, tenminste, dat is de bedoeling, maar het taalgebruik en visie van de ik-persoon komen niet over als die van een veertienjarige. Een gekunstelde rauwheid druipt ervan af, zoals je die ook wel tegenkomt in bij platpratende lefgozers in een series van de VARA. Een voorbeeld: de ik-persoon heeft een 'pismaat', iemand die hem op school helpt bij het plassen door zijn 'pik in het urinaal' te hangen. Zijn pismaat helpt hem echter niet bij de grote boodschap, die doet hij thuis met de hulp van zijn moeder, want 'ik dult niemand anders achter mijn hol.'

Hoort u het een veertienjarige puber al zo zeggen? En dit: 'op de punt van een krib zitten twee ruggen, met twee lange antennes antennes vangen signalen uit het water op'. Alleen een slechte schrijver kan vissende mannen zo omschrijven, in een veertienjarige zal zulke metaforiek vermoed ik niet snel opkomen.

Toen ik klaar was met ontbijten, heb ik het boek maar weggelegd. Al wilde ik wel nog wat weten. De hoofdpersoon vertelt namelijk niet hoe hij in coma is geraakt en hij vertelt niet hoe de vader van Speedboot is gestorven en waarom hij voorop de truck lag. Doorlezen dus, zoals je ook het einde van een slechte film wilt weten? Een film is echter snel voorbij en in goedkope literaire trucs trap ik liever niet.

Ervaringen van een eenzame huisbewaarder - 1

2008-07-23T20:33:00.001+02:00

Vandaag liep ik met de sleutels van vijf huizen over straat en vandaag verhuisde ik voor de zevende keer in drie en een halve maand. Toen ik begin april terugkwam van een lange reis waarvoor ik alles - mijn baan, mijn huis - heb moeten opgeven, zou ik bij mijn vriendinnetje intrekken, maar met haar liep het na al die maanden van gescheiden leven al snel mis. Gelukkig kon ik op het huis van een vriend passen en zo begon mijn zwerftocht door mijn thuisstad, als stadsnomade trok in van huis naar huis.

Soms woonde ik op stand, soms in een bescheiden maar fijne sociale huurwoning in een buurt die tegenwoordig door beleidsmakers als probleemwijk wordt aangeduid. Toen ik daar op de eerste dag van mijn verblijf naar buiten ging, zag ik in de schaduw van een boom een ongeschoren man in oude kleren languit op straat liggen, met zijn hoofd op een blikje bier als op een kussen. Er stonden ook junks voor het metrostation en af en toe werd ik wakker omdat mijn bovenbuurman op zondag om negen uur in de morgen Hip Hop draaide. Aan de andere kant was het om de hoek bij de beste bakker van de stad en kocht ik om de dag een vers brood en achterham, ongetwijfeld het lekkerste ontbijt van de stad.

Zo leer je buurten kennen. Nieuwe winkels, nieuwe restaurantjes, nieuwe mensen. De toeristische eettentjes aan het begin van de Spuistraat, de rustige, verjuppende Schinkelbuurt. maar soms woon je op plekken waar je al eerder woonde, zoals in het huis van een voormalig huisgenoot, en word je achtervolgd door het verleden en het moois dat je achterliet toen je op reis ging.

Met een nieuw huis krijg je soms huisgenoten bij. Mensen waarmee je nog nooit zo intiem bent omgegaan - en met wie je soms ook liever niet zo intiem wilt omgaan. Ik was in mijn oude huis op de Amstel opeens veroordeeld tot het meisje dat mijn kamer overnam. Ze draaide vaak Hip Hop en ik had haar eigenlijk weinig te melden. Gelukkig kon ik haar grotendeels ontlopen. Anders was dat toen in een ander huis na een afwezigheid van een paar weken opeens een Franse huisgenoot terugkwam. Ik was er niet en ik had me ook niet op zijn komst voorbereid: de huiskamer lag vol met mijn spullen, de eettafel had ik verbouwd tot een bureau en in de keuken waren de resten van mijn kookkunsten van de afgelopen weken nog alomtegenwoordig. De jongen draaide door, wat ik hem niet eens kwalijk kon nemen, maar ik vond het vervolgens wel vervelend om met zijn slordigheden geconfronteerd te worden: hij trok de wc niet altijd door, ik zag vaak gele plasjes in de pot liggen, waar ik liever niet boven hing.

Ik ben de discretie zelve. Ik zal nooit in laden kijken, zoeken naar foto's of andere persoonlijke dingen. Anders is het huisbewaren niet mogelijk. Maar de vrouwen die ik meeneem zijn dat - de discretie zelve - niet altijd. Toen ik een keer terugkwam van de wc, zag ik haar op de rand van het bed zitten, terwijl ze in een kratje zocht. Ze viste er een mapje uit. Vol opwinding maakte ze hem open en begon de foto's te bekijken. Als snel bleek het een teleurstelling. Saaie foto's van een feestje tijdens een studie in een ver buitenland die niet interessant waren voor anderen dan de direct betrokkenen.

Een andere teleurstelling is die van de geheime kamers. In huizen met meerdere kamers is er soms een kamer waar je om de een of andere reden niet komt en waarbij je ook een gevoel hebt dat het niet gepast is om daar te komen. Maar van wat verboden is gaat een enorme fascinatie uit, zelfs als je jezelf dat verbod hebt opgelegd. In het eerste huis was er een kamer van een huisgenoot die er nooit was. Toen ik voor het betrekken van de woning een rondleiding kreeg, had ik hem (de kamer) even gezien, maar dat was in een flits, ik onthield er weinig van en later kwam ik er nooit meer. Uiteindelijk werd mijn fascinatie zo groot dat ik op een dag de kamer binnenging. Het bleek gewoon een kamer.

Ook in mijn huidige huis heb ik een geheime kamer. De deur wordt geblokkeerd door een matras. Ik weet niet of de huisbazen dat bewust hebben gedaan. Ik heb de geheime kamer niet nodig, want het huis is groot genoeg en daarnaast woon ik er nog te kort om ernaar getrokken te worden. Nieuw in dit huis is dat ik er voor het eerst een taak heb: de planten water geven. Over anderhalve week krijg ik een huis met nog een grotere taak. Ik moet op een kat passen. U hoort nog van mij.

apologie voor de amsterdamse duif

2008-07-16T19:36:00.000+02:00

Het was de duiven niet onopgemerkt gebleven, dat ik tussen de middag op een bankje voor de universiteit mijn boterhammen met kaas aan het eten was en de kruimels om me heen verspreidde. Eén voor een kwamen ze op mijn af en probeerden een kruimeltje mee te pikken. Af en toe schoot ik te hulp en gooide ik één van de duiven een stukje brood toe, maar vaker probeerden ze al sluipend de stukjes brood en kaas aan mijn voeteneind te bereiken. Ik hoefde maar een kleine beweging met mijn voet te maken, of ze stoven achteruit, verschrikt, alsof ze bang waren om straf te krijgen. Toen hoorde ik naast mij iemand zeggen:

‘Je hebt toevallig geen stenen bij je?’

Hij zei het een beetje op een jolige toon, alsof hij hoopte de leegte van de middagpauze op te vullen met wat cynische opmerkingen over het stenigen van de duiven van Amsterdam. Het schoot door mijn hoofd dat duivenbashen een geliefde bezigheid is van de Amsterdammer. Zoals normale mensen met vreemden een praatje maken over het weer als ze even tot elkaar zijn veroordeeld, zo kankeren Amsterdammers onder elkaar op de duif, op die ratten met vleugels.

‘Dat hoeft toch niet?’, antwoordde ik de jongen en ik keek opzij.

Het was een lange en dunne jongen, wat bleekjes – waarschijnlijk had hij de afgelopen weken voor een hertentamen in een laboratorium gezeten en was hij nu opzoek naar wat aanspraak.
Hij liet zich niet afwimpelen en zei, zich familiair naar mij toe draaiend:

‘Kleine steentjes misschien?’

‘Nee’, zei ik, ‘dat is toch helemaal nergens voor nodig’.

En ik zag hoe een grote glimmende duif langzaam richting mijn voet liep, zich voortbewegend als een onregelmatige metronoom, met zijn kralige oogje mij angstvallig in de gaten houdend. Eén van zijn poten miste twee tenen, maar verder was het een duif van een omvang en netheid zoals die je een paar jaar geleden in Amsterdam niet aantrof, toen de gemeente nog duiven vergaste, onvruchtbaarheidspillen in hun eten deed en andere wanhopige pogingen ondernam om het ongedierte uit te roeien.

‘Je hebt gelijk’, zei de jongen. ‘Ze hebben hebben het al moeilijk genoeg.’

Een schrijfsel schrijven? Alle schrijfsels afschrijven!

2008-07-07T19:27:00.000+02:00

Vandaag stuitte ik er weer op één. In Het Parool noemde een columnist één van zijn stukjes een 'schrijfsel'. Ik heb die schrijfsels altijd een merkwaardige dingen gevonden: het zijn niet nader omschreven verzamelingen van zinnen - en ik heb het idee dat het woord de laatste jaren opgang doet. Men schrijft tegenwoordig geen boeken, verhalen, artikelen, columns of, desnoods, stukjes meer, nee, tegenwoordig 'schrijf je een schrijfsel .'

Van een schrijver, columnist, of journalist verwacht je enig taalgevoel, als zo iemand met een 'schrijfsel' aan komt zetten weet je direct dat je daarin teleurgesteld wordt, net zoals een roman die 'Joe Speedboot' heet niet veel goeds doet vermoeden. Maar behalve dat 'schrijfsel' simpelweg een lelijk woord is met een vage betekenis, schuilt er achter het gebruik van het wordt volgens mij ook een slecht motief.

Waarom noemt iemand zijn eigen werk immers een schrijfsel? Ik kan alleen maar het volgende bedenken: het klink zo lekker onpretentieus, zo lekker van: laten ik maar lekker normaal doen en mijn eigen werk niet in te pretentieuze termen vatten. Ze gebruiken de term dus vanuit een vaag onbehagen met de vermeende pretenties van de schrijverij, want als je een artikel of een boek schrijft moet je toch minstens tachtig zijn, pijproken en bij NRC Handelsblad werken.

Dit blijkt ook uit de manier waarop het woord wordt gebruikt. 'Het levert mooie schrijfsels op', luidde de hele zin vandaag in Het Parool. De schrijver zegt niet gewoon dat hij ergens een mooi artikel over kan schrijven, nee hij laat zichzelf helemaal weg - met nog vagere taal als gevolg. Daarom wil ik dit stukje met een stelling eindigen: wie een schrijfsel produceert is de moeite van het lezen niet waard - de moeite, want iemand die schrijfsels produceert, lees je niet voor je plezier.

De ongemakken van het rookverbod

2008-07-06T15:53:00.000+02:00

Het bewijs dat het rookverbod ook voor niet-rokers geen pretje is:

Als ik aan het begin van de avond met mijn handen in zakken de bijna lege concertzaal door kijk, voel ik wat. Ik laat papieren overal slingeren, zelfs in mijn broekzak, en ook nu vind ik in mijn schoongewssen broek weer eens een klomp papierpulp. Ik peuter de hard geworden witte brok eruit en wil hem weggooien, maar omdat er op de tafeltjes geen asbakken meer staan loop ik wel een minuut zoekend door de zaal, voordat ik mijn troep enigzins bezwaard op de grond laat vallen.

Nu levert wat opgedroogde papierpulp niet zo veel rotzooi op, maar als ik later een uitgekauwd stuk kauwgom wil weggooien, krijg ik meer morele bezwaren. Moet ik hem onder een tafeltje plakken, zodat straks iemand er lekker met zijn hand overheen glijdt, of laat ik het gewoon op de grond vallen, waardoor iemand het onder zijn schoenen of, erger nog, aan zijn kleren krijgt - gelukkig is het geen sjieke gelegenheid en hebben de gasten geen dure kleren, maar toch...

Ik wed dat de minister hier geen rekening mee heeft gehouden. Evenmin met de penetrante zweetlucht die in de loop van de nacht als een mistige deken in de zaal gaat hangen. Sigarettenrook kun je de volgende dag gewoon uit je kleren wassen, maar de opdringerige geur van de stinkende medemens krijg ik nooit meer uit mijn geheugen. Dankzij het rookverbod weet ik hoe mensen kunnen stinken. Uitgaan wordt er vooralsnog niet aangenamer op. Hopelijk wennen alle desillusies.